Print

Îzahên Gramer û Îmlayê

 

İstek ve “İzin/Olanak” kipleri

 

Bilindiği gibi, Türkçe’de istek istemek fiiliyle şu şekilde dile getirilir:

Ben kitabı satın almak istiyorum.

Örnekte de görüldüğü gibi, istemek fiili çekilirken, diğer fiil mastar halinde kullanılır:

mastar fiil istemek fiili
satın almak istiyorum

İstemek kipi dışında bir de (1) izin ve (2) olanağı/imkanı ifade etmek için kullanılan –ebil/–abil ekleri var. –ebil/–abil ekleri sözkonusu fiilin köküne eklenir:

1) Bugün size gelebilir miyim?
2) Ben eve yalnız gidebilirim.

Kürtçe’de istek kipi xwestin (istemek) fiiliyle dile getirilir. Bu kip dışında bir de izin ve olanağı/imkanı ifade etmek için kullanılan karîn fiili var. Xwestin ve karîn mastar halindedirler.
Kürtçe’de xwestin ve karîn fiillerinin dibilgisel yapısı Türkçe’den tamamen farklıdır. Kürtçe’de hem kipfiil, hem de diğer fiilin çekimi yapılır:

Ez dixwazim kitêbê bikirrim.
Ez dikarim bitenê biçim malê.

Fakat bu iki fiil değişik şekillerde çekilir.

Xwestin ve karîn fiilleri şimdiki zaman formunu alır:

di
şimdiki zaman fiil kökü kişi eki

Örnek
di xwaz
im
di kar
im

Ez dixwazim kitêbê bikirrim.
Ez dikarim bitenê biçim malê.


Kipfiiller ile birlikte kullanılan diğer fiiller ise bi- önekini ve sözkonusu kişi ekini alır. Dilbilimde bu olgu Subjonktiv olarak adlandırılır. Türkçe’de bu kavram ve bu kavramın betimlediği olgu yoktur, ancak buna rağmen bu kavramın – Kürtçe’nin betimlenmesi için gerekli olduğundan – kullanılması gerekir:

Subjonktiv
önek
bi
şimdiki zaman fiil kökü
kişi eki


Örnek

bi
kirr
im Ez dixwazim kitêbê bikirrim.
bi
ç im Ez dikarim bitenê biçim malê.


Aşağıdaki fiillerde Subjonktivin bir parçası olan bi-’nın kullanılması zorunlu değildir. Özellikle günlük konuşmada bi- öneki düşer:

Ez dixwazim çê(bi)kim!
-
Yapmak istiyorum!
Ez dixwazim fêm (bi)kim!
-
Anlamak istiyorum!
Ez dixwazim (bi)bêjim!
-
Söylemek istiyorum!
Ez dixwazim hez (bi)kim!
-
Sevmek istiyorum!


Rûniştin (oturmak) fiilinin Subjonktiv formu bi- öneki almaz:

Ez dixwazim rûnim! - Oturmak istiyorum!

Hatin fiili kuralsız bir fiil olup Subjonktiv formu şu şekildedir:

Kişi
Hatin: Subjonktiv
Ez werim
Tu werî
Ew were
Em werin
Hûn werin
Ew werin